Filistin Tarihi: Son 100 Yılın Kronolojisi ve Detaylı Analizi

Filistin coğrafyası, 20. yüzyılın başından itibaren küresel güçlerin stratejik hamlelerine, büyük göç dalgalarına ve ardı arkası kesilmeyen çatışmalara sahne olmuştur. Bu süreci anlamak için tarihi 6 ana döneme ayırmak mümkündür.

1. İngiliz Mandası ve Çatışmanın Tohumları (1920–1947)

Osmanlı İmparatorluğu’nun I. Dünya Savaşı sonrası bölgeden çekilmesiyle başlayan bu dönem, bugünkü sorunların hukuki ve demografik temellerinin atıldığı süreçtir.

• Manda Yönetimi (1920): Milletler Cemiyeti, Filistin topraklarının yönetimini resmen İngiltere’ye verdi. Bu süreçte 1917 Balfour Deklarasyonu referans alınarak Yahudi göçlerine izin verildi.

• Demografik Değişim: 1920’lerde bölgedeki Yahudi nüfusu azınlıktayken, Nazi Almanyası’nın yükselişi ve İngiliz politikalarıyla 1940’larda bu oran hızla arttı.

• 1936-1939 Arap İsyanı: Filistinliler, artan Yahudi göçüne ve İngiliz yönetimine karşı büyük bir genel grev ve silahlı ayaklanma başlattı. İngilizler bu isyanı sert bir şekilde bastırdı ve Filistinli liderlerin çoğunu sürgüne gönderdi veya tutukladı.

• BM Paylaşım Planı (1947): İngiltere, sorunu Birleşmiş Milletler’e devretti. BM, 181 sayılı karar ile Filistin’i %56’sı Yahudi devleti, %44’ü Arap devleti olacak şekilde ikiye böldü. Kudüs ise uluslararası bir statüde (Corpus Separatum) kalacaktı. Filistinliler, nüfus çoğunluğuna sahip olmalarına rağmen toprakların yarısından fazlasının verilmesini reddetti.

2. Nekbe (Büyük Felaket) ve 1948 Savaşı (1948–1966)

Filistinlilerin hafızasında en derin izi bırakan dönemdir. Bir devletin kuruluşu, diğer bir halkın vatansızlaşmasıyla sonuçlanmıştır.

• İsrail’in Kuruluşu ve Savaş: 14 Mayıs 1948’de İsrail bağımsızlığını ilan etti. Ertesi gün Arap orduları (Mısır, Ürdün, Suriye, Irak) müdahale etti ancak savaş İsrail’in sınırlarını BM planının da ötesine genişletmesiyle sonuçlandı.

• El-Nekbe (Büyük Felaket): Yaklaşık 750.000 Filistinli zorla yerinden edildi veya kaçmak zorunda kaldı. 500’den fazla Filistin köyü haritadan silindi.

• Bölünmüş Filistin: Savaş sonunda tarihi Filistin toprakları üç parçaya ayrıldı:

  1. İsrail: Toprakların %78’ini kontrol etmeye başladı.

  2. Batı Şeria: Ürdün yönetimine geçti.

  3. Gazze Şeridi: Mısır yönetimine geçti.

• FKÖ’nün Kuruluşu (1964): Filistinlileri temsil etmek amacıyla Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) kuruldu.

3. Nekse (Gerileme) ve İşgalin Derinleşmesi (1967–1987)

1967 yılı, bugünkü “işgal altındaki topraklar” kavramının uluslararası hukukta tanımlandığı yıldır.

• 6 Gün Savaşı (1967): İsrail; Mısır, Suriye ve Ürdün’e karşı yaptığı savaşta 6 gün içinde Batı Şeria, Doğu Kudüs, Gazze Şeridi, Golan Tepeleri ve Sina Yarımadası’nı işgal etti.

• Yerleşim Birimleri: İsrail, uluslararası hukuka (Cenevre Sözleşmesi) aykırı olarak işgal ettiği Batı Şeria ve Gazze’de Yahudi yerleşim yerleri inşa etmeye başladı.

• BM 242 Sayılı Karar: İsrail’in işgal ettiği topraklardan çekilmesini öngören karar alındı ancak uygulanmadı.

4. İntifadalar ve Başarısız Barış Süreçleri (1987–2005)

Filistin halkının tabandan gelen direnişi ve siyasi çözüm arayışlarının iç içe geçtiği dönemdir.

• Birinci İntifada (1987): Gazze’de bir İsrail askeri aracının Filistinli işçilere çarpmasıyla başlayan “Taşların Devrimi”. Hamas (İslami Direniş Hareketi) bu süreçte kuruldu.

• Oslo Anlaşmaları (1993-1995): FKÖ lideri Yaser Arafat ve İsrail Başbakanı İzak Rabin, karşılıklı tanıma anlaşması imzaladı. Filistin Yönetimi kuruldu ve Batı Şeria A, B ve C bölgelerine ayrıldı. Ancak nihai statü (Kudüs, mülteciler, sınırlar) görüşmeleri sonuçsuz kaldı.

• İkinci İntifada (2000-2005): Ariel Şaron’un Mescid-i Aksa ziyareti sonrası patlak verdi. Daha kanlı geçen bu süreçte İsrail, Batı Şeria’da “Güvenlik Duvarı” (Utanç Duvarı) inşasına başladı.

• Arafat’ın Ölümü ve Gazze’den Çekilme: 2004’te Yaser Arafat şüpheli bir şekilde hayatını kaybetti. 2005’te İsrail, Gazze Şeridi’ndeki yerleşimleri boşaltarak askerlerini çekti ancak hava ve deniz kontrolünü elinde tuttu.

5. Gazze Ablukası ve Siyasi Bölünme (2006–2022)

Bu dönem, Filistin siyasetinin ikiye bölünmesi ve Gazze’nin “dünyanın en büyük açık hava hapishanesine” dönüşmesiyle karakterize edilir.

• Seçimler ve Bölünme (2006): Hamas seçimleri kazandı. 2007’de El Fetih ile yaşanan çatışmalar sonucu Gazze’nin kontrolü Hamas’a, Batı Şeria’nın yönetimi El Fetih’e (Mahmud Abbas) geçti.

• Abluka ve Savaşlar: İsrail, 2007’den itibaren Gazze’ye tam abluka uygulamaya başladı.

– 2008-2009: Dökme Kurşun Operasyonu.

– 2012: Bulut Sütunu Operasyonu.

– 2014: Koruyucu Hat Operasyonu (51 gün sürdü, büyük yıkım yaşandı).

– 2021: Kudüs’teki Şeyh Cerrah mahallesindeki tahliyeler nedeniyle başlayan gerilim savaşa dönüştü.

• Batı Şeria’da Durum: Yerleşimci şiddeti arttı, Yahudi yerleşim birimleri rekor düzeyde genişledi ve Filistinlilerin ev yıkımları hız kazandı.

6. 7 Ekim ve Sonrası: “Aksa Tufanı” ve Gazze Savaşı (2023–Günümüz)

Son 100 yılın en şiddetli ve yıkıcı dönemlerinden biri yaşanmaktadır.

• 7 Ekim 2023: Hamas’ın askeri kanadı İzzeddin el-Kassam Tugayları, İsrail’e kapsamlı bir saldırı düzenledi. İsrail tarihinin en büyük kayıplarından birini verdi.

• İsrail’in Yanıtı ve İnsani Kriz: İsrail, “Demir Kılıçlar” operasyonunu başlatarak Gazze’yi havadan ve karadan yoğun bombardımana tuttu.

  • Can Kaybı: 2023-2024 sürecinde on binlerce Filistinli (çoğunluğu kadın ve çocuk) hayatını kaybetti.

  • Altyapı: Gazze’nin kuzeyi neredeyse tamamen yaşanmaz hale geldi. Hastaneler, okullar ve BM sığınakları hedef alındı.

  • Açlık ve Hastalık: Ablukanın sıkılaştırılmasıyla Gazze’de kıtlık baş gösterdi.

• Batı Şeria (2024-2025): Gazze’deki savaş sürerken Batı Şeria’da da İsrail ordusu ve yerleşimcilerin saldırıları 2005’ten bu yana en yüksek seviyeye ulaştı. İsrail hükümeti, Batı Şeria’da rekor düzeyde araziye el koyduğunu açıkladı.

Şu anda Filistin meselesi, iki devletli çözüm ihtimalinin zayıfladığı, insani krizin derinleştiği ve uluslararası hukuk mekanizmalarının (Uluslararası Adalet Divanı’ndaki soykırım davası gibi) daha aktif ama yaptırım gücünden yoksun olduğu bir evrededir. Gazze Şeridi’ndeki insani felaket ve Batı Şeria’daki ilhak politikaları, son 100 yılın en kritik kırılma noktasını oluşturmaktadır.

https://youtu.be/25p1o2H4jvU?si=_PQyqe1WSiQsKfnK